IMG-LOGO             
IMG-BLOG

صفر تا 100 تحقيق در علوم ارتباطات را چطور يادبگيريم؟

| ۲۴/۱۱/۱۳۹۷ |

خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا)ـ محمد فيروزي: تحقيق در حوزه علوم ارتباطات انساني پيشينه‎اي به اندازه چند هزار سال دارد، با اين حال شايد بتوان قرن هجدهم ميلادي به بعد را زماني معرفي‎كرد كه تحقيق با شيوه‎هاي كمي مورد تعريف و قبول محافل مختلف علمي قرارگرفت. اما اجراي تحقيق به روش‎هاي كيفي به دليل مقاومت همين كانون‎هاي علمي بسيار جوان‌تر و نوپاتر است. كتاب «روش تحقيق در ارتباطات» ازجمله كتاب‎هايي است كه تلاش‎كرده سهم مناسبي به معرفي شيوه‎هاي كيفي تحقيق در حوزه علوم ارتباطات بدهد، البته اين اثر علاوه بر اين ويژگي مثبت به‌عنوان يكي از كتاب‎هايي است كه به شكل خوداتكا اختصاص به تحقيق در علوم ارتباطات دارد و نويسندگان كتاب تلاش كرده‎اند مفاهيم و مثال‎هاي خود را از رشته ارتباطات و رسانه ارائه كنند. در حالي كه بسياري از آثار عرضه‌شده در ايران تعلق اصلي‎شان به حوزه علوم اجتماعي است. به همين سبب محققان حوزه رسانه تا حدي يك نقص را در اين بخش احساس مي‌كردند. اين كتاب را «تكتم نماينده جورابچي»، فوق دكتراي ارتباطات از مالزي تأليف و ترجمه كرده ‎است. او همچنين كتاب ديگري به‎نام «نظريه‎هاي ارتباط جمعي» را ترجمه‎كرده كه در نوع خود كتاب پيشتازي است.  نماينده جورابچي مي‎گويد در دوره تحصيلش كتاب روش تحقيق در ارتباطات را به‌عنوان منبع درسي مطالعه كرده‎است. در مقدمه كتاب وي اشاره‎مي‎كند بخش عمده اين اثر ترجمه كتابي تحت عنوان «روش‎هاي تحقيق در ارتباطات» از «جان اي هوكينگ»، استاد دانشگاه كاروليناي جنوبي، «دان دبليو استاكس»، استاد دانشگاه فلوريدا و «استيون تي مك درموت»، استاد دانشگاه ميشيگان در سال 2003 است. البته مترجم به دليل گذشت زمان كتاب را مورد تجديد نظر قراردادهاست و نقش خود به‌عنوان مؤلف را در اين اثر برجسته‎تر كرده ‎است.   نقش پرسشگري در شروع  و اجراي يك تحقيق كتاب روش تحقيق درارتباطات در سه بخش و هفده فصل توسط انتشارات مرنديز، آماده‌شده است. سه فصل اول كتاب بخش نظريه و روش‌هاي تحقيق را مي‌سازد. نويسندگان آن معتقدند اين بخش ديدگاه‌هاي مخاطب كتاب را پيرامون ارتباطات پايه‌گذاري مي‌كند. نگاه ويژه‌اين بخش از كتاب به موضوع پرسيدن و انواع پرسش اختصاص دارد. كتاب با اشاره به اينكه در عصر انفجار اطلاعات هستيم وارد مبحث اصلي خود مي‌شود و به طرح اين موضوع مي‌پردازد كه امروز بسياري از اطلاعات در اينترنت در درسترس قرارگرفته است. بر همين اساس هم از مخاطب خود مي‌خواهد به جاي به خاطر سپردن اطلاعات و موضوع‌هايي كه در گذشته كشف شده است (بازيابي اطلاعات)، نحوه درك و ارزيابي اطلاعات جديد (پردازش اطلاعات) و اطلاعات جديد را دريابد. در همين خصوص به يك جمله «اليوت ارنسن»، روانشناس اجتماعي اشاره‌مي‎كند كه مي‎گويد از معلم خود «لئون فستينگر» آموزشي فراتر از روانشناسي اجتماعي دريافت كرده‎است. فصل اول با همين مقدمه ضرورت يادگيري «روش‌شناسي تحقيق انتقادي» را يادآورمي‌شود. سپس به اين موضوع مي‌پردازد كه محققان علوم ارتباطات در كار پژوهشي خود از روش‌هاي مختلفي بهره مي‌برند كه داراي نقاط اشتراك و افتراقي است و رسالت كتاب را در يادآوري آن‌ها موردتوجه قرار مي‌دهد.    نوع پرسش- سه روش شناخت در ادامه با برشمردن 5 هدف روش‌هاي تحقيق علوم ارتباطات ازجمله توليد علم، نحوه كدگذاري اطلاعات توسط انسان، دنبال كردن قوانين توصيف شده خاص، جمع آوري و تحليل داده‌ها و پرسشگري به‌عنوان نقطه شروع هرتحقيق به تعريف پرسش مي‌پردازد. در اين بخش كتاب در كنار تعريف يك‌سري مفاهيم همچون «انتزاع»، «تعريف نظري» و «تعريف گزارشي» تلاش شده است تا طبقه‌بندي قياسي از انواع پرسش‌ها ارائه شود. به‌عنوان‌مثال «پرسش‌هاي واقعيت» (كه تجربي هم دانسته شده است) با «پرسش‌هاي تعريفي» مورد مقايسه قرارگرفته است. دو نوع از پرسش «ارزشي» و «سياسي» هم در بخش ديگر فصل مورداشاره قرارگرفته است. يك جدول هم براي ارزيابي پرسش‌هاي واقعيت به‌عنوان مهم‌ترين نوع سوال‌هاي مورد نياز تحقيق‌هاي علمي در حوزه ارتباطات ارائه‌شده است. در بخش بعدي به حوزه‌هايي همچون انواع «شناخت» و حصول «معرفت‌شناسي» پرداخته‎مي‌شود. اين بخش كه حاصل نظريه‌‌هاي «كرلينگر» است سه روش «اصرار»، «مرجعيت» (منبع موثق) و «شهود عقلي» را موردتوجه قرار مي‎دهد. سپس روش علمي به‌عنوان روشي كامل‌تر معرفي مي‌شود، چراكه قابليت آزمون و تصحيح خطا دارد. در بخش آخر فصل هم با ارائه يك مدل، پرسش‌هاي تحقيق در حوزه ارتباطات در ميانه مثلثي نشان‎داده‌شده‌است كه در يك راس آن شاخه هنر، راس دوم علوم طبيعي و سومين راس آن علوم اجتماعي قراردارد. در انتهاي فصل طرح‌هاي پژوهشي با هدف واداشتن مخاطب به جست‌و‌جو ارائه‌شده است. يكي از سوالات پژوهشي در اين بخش جست‌وجوي پيوندهاي تحقيقاتي در حوزه روزنامه‌نگاري، ارتباطات فردي، ارتباطات سازماني، روابط عمومي، لفاظي، راديو- تلويزيون و تبليغ بازرگاني است. با اين طرح تلاش‎شده مخاطب از همان ابتداي مطالعه كتاب با ذهنيت گسترده‌تري به تحقيق در حوزه ارتباطات بيانديشد.   پيشينه 2500 ساله تحقيق در ارتباطات انساني در فصل دوم كتاب، نقش نظريه‌ها در يك تحقيق موردتوجه قرار دارد. نويسندگان كتاب كه معقتدند اين فصل را هم بر اساس اصول فصل اول به رشته تحرير درآورده اند تلاش كرده‎اند تا قياسي بين پرسش‌هاي ارزشي و واقعيت ارائه كنند. اين فصل مي‌گويد هنگامي كه پرسش تحقيق تا انتها بر رويدادهاي مستقل متمركزمي‌شود جنبه «كيفي» دارد؛ رويكرد ارتباطات اغلب از برچسب انسان‌شناسي استفاده‎مي‌كند و با روش كيفي قابل اجراهستند در حالي كه اين نوع از تحقيقات مخالفاني دارد كه گاهي با علوم اجتماعي در تضاد هستند. در اين بخش تاكيد شده است كه پرسش‌هاي تحقيقات انسان‌شناسي از نوع ارزشي است اما نكته مهم وجود دارد كه هدف هر دو نوع تحقيق اجتماعي و انسان‌شناسي بهبود شرايط زندگي انسان است. در ادامه اهميت نظريه موردتوجه قرار مي‌گيرد و با كمك گرفتن از تعريف كرلينگر، چهار هدف علم به ترتيب توصيف، توضيح، پيش‌بيني و كنترل اعلام‎مي‌شوند. ارائه تعريف به نسبت جامع از انواع متغيرها به‌ويژه متغير واسط (ميانجي)، تعديل‎كننده، و كنترل در كنار متغير وابسته و مستقل از نقاط قوت فصل دوم كتاب است. بعدازآن كتاب فايده نظريه‌پردازي علمي را طرح و مقايسه‌اي ميان نظريه‌هاي «قياسي» و «استقرايي» ارائه‎مي‌كند. كتاب «روش تحقيق در ارتباطات» پيشينه تحقيقات در حوزه ارتباطات انساني را به دوره افلاطون و ارسطو مربوط‎مي‌داند و فعاليت‌هايي كه 2500 سال پيش در يونان و رم باستان انجام شده تا يك‎نفر در سخنراني مقابل چندنفر بهتر عمل كند را مدنظر قرار مي‌دهد. سپس روش علمي را موردبحث خود قرارمي‎دهد. در اين اثر يكي از ويژگي‌هاي رويكرد انسان‌شناسي كه آن را متفاوت از روش علمي مي‌كند پيوندهاي منحصر به فرد ارتباطات يا برقراركننده ارتباط مورد آزمايش در انسان‌شناسي معرفي مي‎شود.   منشور اخلاقي تحقيق در ارتباطات فصل سوم كتاب روش تحقيق در ارتباطات موضوع اخلاق در تحقيقات را مدنظر قرار داده است و تلاش‎مي‌كند آداب رفتاري محقق با مشاركت‌كنندگان و اهميت رضايت‎آگاهانه آن‌ها موردتوجه قرارگيري. از اين نظر هم مي‌توان اين فصل را يك دستورالعمل به‌طور عمده اخلاقي براي محقق شناسايي‎كرد. برشمردن معيارهاي تحقيق اخلاقي و غيراخلاقي هم ازجمله شاخص‌هايي است كه خواننده كتاب بعد از مطالعه اين فصل در آن توانمند خواهد‎شد. يكي از بخش‌هاي جالب‌توجه در اين قسمت كه به بهانه رعايت موارد اخلاقي وارد فصل سوم شده است، ارائه قانون استانداردهاي تخصصي براي كار در واحد روابط عمومي است كه از قوانين جامعه روابط عمومي آمريكا اخذشده است، كه مي‌توان آن را به‌عنوان يك منشور اخلاقي فعاليت در واحدهاي روابط عمومي تلقي كرد و بندهاي مختلف آن قابل‌استفاده در كشورهاي مختلف ازجمله ايران نيز هست. بخش مشابه ديگري هم تحت عنوان قانون انجمن روانشناسي در آمريكا (اي.پي.اي) در بخش اخلاقيات در تحقيق عرضه‌شده است تا مخاطب اين كتاب بيشتر با مصداق‌هاي رفتار اخلاقي در تحقيق آشنا شود. يكي از بخش‌هاي مهم اين قانون «مسئوليت‌هاي تحقيق» است كه تصريح دارد براي انجام يك تحقيق در ابتدا روانشناسان با مشاركت‌كنندگان توافق مي‌كنند كه ماهيت تحقيق و مسئوليت‌هاي هر بخش را مشخص نمايند (به‌جز تحقيقاتي كه شامل پيمايش‌هاي گمنام، مشاهده‌هاي طبيعي و يا تحقيق مشابه شود.) در ادامه اين فصل بعد از تعريف موضوع رضايت آگاهانه و لغو رضايت توسط مشاركت‌كنندگان برگه‌هاي رضايت آگاهانه مشاركت‌كنندگان در يك تحقيق فرضي چاپ‌شده است تا مخاطبان كتاب به شكل بهتري با تشريفات كار خود آشنا شوند. نمونه مشابه ديگري هم در خصوص نامه كسب اطلاع از مشاركت‌كنندگان قرار داده‌شده است.   رفتن در دل تحقيق بخش دوم اين كتاب كه بزرگ‌ترين بخش اين اثر است با يازده فصل پايه‌هاي نظريه، تحقيق و روابط ميان آن‌ها را مطرح مي‌كند. در اين بخش هم نگاه ويژه‌اي به موضوع پرسش‌ها شده است. البته رويكرد اين قسمت تشكيل شدن پايه شناختي مخاطب يا محقق حوزه ارتباطات است. ازجمله نقاط قوت اين بخش از كتاب توجه به روش‌هاي تحقيقي است كه در ساير كتاب‌هاي مشابه دانشگاهي كمتر به آن پرداخته مي‌شود. به‌عنوان‌مثال كتاب در فصل چهارم روش تحقيق اسنادي را موردبحث قرار مي‎دهد. يا در فصل پنجم روش تاريخي/ لفاظي- انتقادي از ديدگاه علوم اجتماعي و انسان‌شناسي بررسي مي‌شود. همان‌طور كه اشاره شد فصل چهارم اين كتاب به انجام تحقيق اسنادي توجه دارد. در ابتداي اين فصل چگونگي دست‌يابي و ارزيابي منابع تحقيقاتي و كاركردهاي آن مطرح مي‌شود. نويسندگان كتاب معتقدند باوجود ورود كامپيوترها به انجام مراحل تحقيق اسنادي هنوز اين روش تحقيقاتي پيچيدگي‌هاي خاص خودش را دارد. ازجمله نقاط قابل‌توجه در اين فصل از كتاب ارائه جدولي از مجله‌هاي خارجي كليدي مرتبط با مقاله‌هاي ارتباطات است كه هرچند آدرس سايت اينترنتي آن عرضه نشده است، اما اسامي انگليسي آن در جست‌و‌جوي اينترنتي راه‎گشا خواهد بود. در ادامه كتاب ضمن معرفي منابع اوليه (مطالعه واقعي، متن، داده، آزمايش، فيلم و مقاله تخصصي) و منابع ثانويه (گردآوري كار ديگران) ارائه بعضي شاخص‌ها در كار تحقيقي اسنادي را مدنظر قراردادهاست. شاخص‌‎هاي نشريات، شاخص‌هاي كتاب‌شناسي، شاخص نقل‌قول در علوم اجتماعي، اسناد دولتي، چكيده‌ها، جست‌وجوي اينترنتي بخشي از مطالب اين فصل است. آخرين بخش اين فصل بررسي سند به لحاظ اعتبار و ارتباط آن با تحقيقي است كه محقق مي‌خواهد دنبال كند و مطالب آن در طول اجراي تحقيق به‌ويژه در مراحل ابتدايي آن ماهيت كاربردي دارد.   راه‎حل‎هايي براي اجراي منسجم تحقيق كيفي فصل پنجم كتاب نزديك‌ترين مبحث اين اثر به رويكرد تحقيقي انسان‌شناسي است و از سويي هم اين فصل زمينه خوبي براي اجراي «روش كيفي» در تحقيق است. در ابتداي اين فصل به نقل از «بووزر» از محققان علوم اجتماعي آمده است: «دانشمندان اجتماعي كه تحقيق آزمايشي و توصيفي انجام مي‌دهند نياز به روش تعميم دارند، روشي كه شواهد قطعي و منطقي را نشان دهد كه هميشه بتوان آن را به جمعيت‌هاي بزرگ تعميم داد. لفاظان به دنبال جست‌و‌جويي هستند كه آن‌ها را به شگفتي‌هاي بحث‌انگيز و دل‌پذير هدايت كند.» در ادامه هم به دليل رويكرد انتقادي كه اين فصل دارد به نقل از «بلك» از ديگر دانشمندان حوزه علوم اجتماعي آمده است: «خواندن يك مطلب انتقادي تنها براي تائيد و درست پنداشتن عقايد خود نيست بلكه آن براي آگاهي يافتن از آن چيزي است كه ما بدان آگاه نيستيم.» نويسندگان اين كتاب شايد با همين دو جمله نقلي تكليف اين فصل را روشن كرده‌اند و به مخاطب خود اهميت روش‌هاي مبتني بر انتقاد را مطرح مي‌كنند. از سويي براي روش‌هاي تحقيق كيفي كه در حوزه علوم اجتماعي و ارتباطات نوپا‌تر هستند با روش‌هاي تاريخي و انتقادي/ لفاظي شيوه اجرايي معرفي مي‌كنند. كتاب تلاش مي‌كند هر دو روش را به شكل جامعي معرفي كند، در پايان فصل هم انجام آزمون انتقادي در حوزه ارتباطات را مورداشاره قرار مي‌دهد. بر همين اساس مي‌گويد در انجام مطالعه انتقادي- لفاظي محقق به توصيف چيزي مي‌پردازد كه اتفاق افتاده است. در اين تحليل‌ها محقق بر دو عامل دروني و بيروني ارتباطات متمركز مي‌شود. در عوامل بيروني محقق مدت‌زماني كه ارتباطات رخ‌داده است، توصيف محقق از مخاطب ارتباطات و موقعيت سخنراني (ارتباط) توصيف و تحليل مي‌گردد. در بخش دروني هم محقق به دنبال تفسير و ارزيابي ايده است. مثل‌اينكه سخنران (ارتباط‌گر) چگونه صحبت كرده است و نقاط قوت و ضعف وي چه بوده است. در مورد تحقيق تاريخي نويسندگان ترجيح داده‎اند محدوديت‌هاي تحقيق تاريخي را موردتوجه قرار‌دهند. موضوعي كه در اينجا مورداشاره است آماده بودن محقق حوزه ارتباطات براي كسب اطلاعات ناقص است. نكته دوم تغييرپذيري واقعيت‌هايي است كه همچون زمان و زبان در حال تغيير هستند و اين موضوع در تحقيق تاريخي اهميت بيشتري پيدا‌مي‌كند، بنابراين لازم است محقق به اين آمادگي برسد كه در اين نوع از تحقيقات اثبات روابط علت- معلولي مساله‎ساز است.   آيا تحقيق‎مان قابل اعتماد است؟ فصل ششم كتاب با عنوان پايه و اساس اندازه‌گيري را مي‌توان يكي از شبيه‌ترين فصل‌هاي كتاب با ساير آثار مشابه در حوزه تحقيق در علوم اجتماعي دانست. تعريف اينكه سنجش چيست، معرفي انواع چهارگانه سطوح سنجش (اسمي، ترتيبي، فاصله‌اي و نسبي)، تعريفي از روايي، اعتبار و روابط ميان اين دو تشكيل‌دهنده ساختار اين فصل است. البته نويسندگان در اين بخش از كتاب تلاش كرده‎اند تا با ارائه برخي مثال‌هاي تحقيقاتي و جدول‌هايي مزيت‌هايي براي اين فصل ايجاد كنند. به‌عنوان‌مثال در خصوص سنجش اسمي و ترتيبي جدولي با سوالات تفكيك‌شده ارائه مي‌كند. همين كار را براي سنجش فاصله‌اي هم انجام داده است. در خصوص روايي (Reliablity)  كه در ادبيات علوم اجتماعي قابليت اعتماد تعريف مي‌شود نيز تعريف جامعي ارائه مي‌كنند. در ميانه اين فصل مصاحبه در تحقيقات علوم ارتباطات (نه مصاحبه مطبوعاتي) موردتوجه قرارگرفته است و مثالي از تحقيق پيمايشي مطرح‌شده است. در پايان فصل هم نويسندگان تلاش دارند، همچون سنت فصل‎هاي پيشين، الگويي تصويري از پيام اصلي فصل ارائه دهند كه براي اين فصل الگوي تصويري از روابط بين اعتبار و روايي ترسيم‌شده است كه هرچند بدون مطالعه متن كتاب نمي‎توان به درك درستي از مدل رسيد. اما مطالعه پيشين فصل و توجه به اين مدل به مخاطب كمك مي‎كند تا مفاهيم روايي (قابليت اعتماد) و مفهوم اعتبار را بهتر درك كند.   دماسنجي براي تحقيقات علوم اجتماعي فصل هفتم كتاب با رويكرد كاربردي‌ استفاده از مقياس‌هاي سنجش همچون «ترستون»، «گاتمن»، «طيف ليكرت»، «افتراق معنايي»، «مقياس دماسنج» و «مقياس چندبعدي» را موردبحث قرار داده است. نويسندگان اثر با اشاره به مثال‌هايي از متغيرهاي مداخله‌اي به سراغ تعريف انواع مقياس‌هاي يادشده مي‌پردازند كه هرچند در كليات تعريف اين مقياس‌ها تفاوتي با آنچه دركتاب‌هاي مشابه ديگر ندارد. اما تلاش نويسندگان براي ارائه نكات ريزتر در خصوص اين مقياس‎ها درخور توجه است. به‌عنوان‌مثال در خصوص طيف ليكرت توجه مخاطب را به اين نكته جلب مي‌كنند كه بعد از ساخت مقياس بايد اعتبار ساختاري مورد ارزيابي قرارگيرد. مقياس بندي دماسنج هم ازجمله مواردي است كه در ساير كتاب‌هاي مشابه كمتر موردتوجه قرارگرفته‌، كه نوعي از مقياس گرافيكي است و حاصل كار «مركز تحقيق پيمايش دانشگاه ميشيگان» است و در مورد پيش‌بيني پاسخگويان پيرامون دوست داشتن/نداشتن، موافقت/مخالفت، توافق/عدم توافق با نمره‌بندي صفرتا صد درجه است. بخشي از اين فصل به «سنجش‎هاي غير مزاحم» مي‌پردازد كه به بعضي رفتارهاي ناآگاهانه محققان در طول فرايند تحقيق اشاره دارد كه به‌واسطه آن نحوه عملكرد مشاركت‌كنندگان تغيير پيدا مي‌كند. در اين قسمت به نقل از كتاب سنجش‌هاي غير مزاحم اثر «يوجين وب»، «دونالد كمپل»، «ريچارد شوارتز» و «لي سكرست» مي‌نويسد: لزومي ندارد شركت‌كنندگان يك طرح تحقيقاتي از اينكه تحت مطالعه هستند، آگاهي پيدا كنند. سنجش‌هاي غيرمزاحم نبايد جايگزين مصاحبه يا پرسشنامه شود، اما بايد مكمل باشد و با سنجش (مصاحبه يا پرسشنامه) اعتبار متقابل داشته باشند كه اين روش بر پاسخگو تأثير نمي‌گذارد.   چطور به سراغ تحليل‎محتوا برويم فصل هشتم كتاب به سراغ توصيف اطلاعات با روش تحقيقي تحليل محتوا رفته است. كتاب به مخاطب خود توصيه مي‌كند زماني كه قصد تحليل هرگونه متغير يا رويداد ارتباطي را داريد اولين قدم تصميم‎گيري براي اين موضوع است كه  محقق چه چيزي را مي‎خواهد مطالعه كند. بر همين اساس هم «واحد تحليل» خود را مي‎بايست انتخاب كند. سپس با توجه به واحد تحليل مدنظرش تصميم بگيرد كه چگونه داده‌ها را مرتب كند و يك طبقه‌بندي منظم را ايجاد كند. درنهايت با گذر از اين مرحله فاز اجرايي يعني نمونه‌گيري را آغاز كند و به استخراج اطلاعات بپردازد. اين فصل از كتاب كه جنبه نظري و عملي (كاربردي) را به‌طور توام داراست، تلاش مي‎كند مخاطبان را ترغيب كند تا از روش تحليل محتوا براي بررسي اثر پيام‎هاي ارتباطي استفاده كنند.   دو روش براي نمونه‎گيري كيفي فصل نهم كتاب نمونه‌گيري كيفي را موردتوجه قرار داده است و به تشريح «مشاهده مشاركت» به‌عنوان فراهم آورنده پاسخ‌هايي براي «پرسش‌هاي خاص» مي‎پردازد. نويسندگان البته اشاره مي‌كنند اجراي اين روش زمان زيادي نياز دارد و همه محققان امكان فعاليت با اين روش را ندارند، از سويي امكان تعميم آن را هم كم مي‎دانند. در ادامه هم «گروه كانوني» به‌عنوان دومين روش تحقيق كيفي/ توصيفي معرفي مي‎شود. كتاب ضمن معرفي كامل اين نوع از تحقيق جدول پرسشنامه‎اي براي اجراي روش تحقيق كيفي هم ارائه مي‌دهد. بعدازآن هم مصاحبه‌هاي عمقي (مصاحبه‌ با افراد معدود به‌قصد اجراي كار تحقيقاتي) تشريح شده كه درمجموع اين فصل كتاب را به يك‌پايه خوب براي محققاني كه علاقه‌مند به اجراي روش‌هاي كيفي هستند تبديل كرده است.   ارائه فرمول براي نمونه‎گيري از جامعه فصل دهم كتاب به نمونه‌گيري كمي مي‌پردازد. تعريف دو نوع نمونه‌گيري احتمالي- غير احتمالي و ارائه زيرشاخه‎هاي آن، تشكيل‌دهنده مطالب اين فصل است. موضوع‎هايي همچون دقت در نمونه‎گيري، تعريف و توضيح پيرامون منحني توزيع نرمال و فرمول‎هاي محاسبه اندازه نمونه از كل جمعيت ديگر بخش‎هاي تشكيل‎دهنده اين قسمت از كتاب تحقيق در ارتباطات است. شكل‎هاي مختلف و البته كلاسيك ارتباط محقق با اعضاي نمونه مدنظرش از جامعه مورد تحقيق همچون تماس تلفني، تماس پستي، تماس خانه به خانه بخش بعدي اين فصل است. البته نويسندگان (و همچنين مؤلف- مترجم) صحبتي از شيوه‎هاي ارتباط‎گيري محقق از طريق شبكه‎هاي اجتماعي و سايت‎هاي اينترنتي نمي‎كنند.   آموزش كاربردي پيمايش در فصل يازدهم  روش «تحقيق پيمايش كمي» موردتوجه قرار مي‎گيرد، كه اگر قرار به مقايسه اين فصل با ساير كتاب‎هاي مشابه تحقيقاتي باشد. وجه بارز اين اختلاف در كاربردي بودن مطالب كتاب تحقيق در ارتباطات است. به عبارتي نويسندگان كتاب كوشيده‎اند با استفاده از يك سري جداول، انواع مختلف پيمايش را تعريف كنند و البته مخاطب كتاب را براي اجراي شكل‎هاي مختلف پيمايش كه از پركاربردترين شيوه‎هاي تحقيق در علوم ارتباطات اجتماعي است آماده كنند يا مهارت وي را افزايش دهند.   تحقيق در آزمايشگاه بعد از كشف رابطه علي فصل دوازدهم روش آزمايشگاهي تحقيق ارتباطات را تشريح مي‎كند. اين فصل كتاب هم سعي دارد همچون فصل‎هاي پيشين يك روش تحقيقي در حوزه ارتباطات را از ابتدا براي مخاطبي كه ممكن است آشنايي كاملي با آن‌ها نداشته باشد، توضيح دهد و مهارت‌هاي عملي مخاطب خود را بالا ببرد. اما در اين فصل به دليل اينكه محقق در شرايط آزمايشگاهي به سر مي‎برد و ثابت نگاه‌داشتن (و تحت كنترل قرار دادن) عوامل مختلف در تحقيق آزمايشي اهميت دارد، كتاب نگاه ويژه‌اي به اين موضوع دارد و چگونگي طرح يك آزمايش را تشريح مي‌كند. بخش دوم اين فصل كتاب به ايجاد روابط علي و مرتبط كردن اين روابط به ساختن نظريه اختصاص دارد. معيارهايي را براي ايجاد روابط علي برمي‌شمارد. ازجمله اينكه متغيرها بايد به‌طور آزمايشي به يكديگر مربوط باشند و همچنين اثر (منظور اثر ايجادشده از رابطه علي) بايد علت را در زمان دنبال كند. در اين فصل از كتاب هم به پرسيدن پرسش‎هاي مناسب در تحقيق آزمايشي توجه شده، از سويي موضوع‌هايي همچون اخلاق در فرايند تحقيق در ذيل عنوان  «ايفاي نقش به‌عنوان گزينه‎اي براي فريب در آزمايش» موردتوجه قرارگرفته است. اين در حالي است كه موضوع اخلاق در فصل سوم كتاب هم مورداشاره قرارگرفته اما ازآنجايي‌كه  درروش تحقيق آزمايشي موضوع تحقيق بر انسان مطرح است، نويسندگان از اين ضرورت غفلت نكرده‎اند. اهميت علمي تحقيق آزمايشي، چگونگي دست‌كاري متغيرهاي مستقل، وابسته و تعميم داده‎ها ديگر عنوان‎هاي تشكيل‌دهنده اين فصل است.   زنجيره‎اي براي تحقيق خارج از آزمايشگاه فصل سيزدهم كتاب هم كه ادامه فصل قبل خود است با ماهيتي عملي و كاربردي‌تر روش آزمايشي را موردبحث قرار داده، در اين فصل تلاش شده است راهبردها و طرح‌هاي آزمايشي در حوزه ارتباطات موردبحث قرار بگيرد. به نظر مي‎رسد نويسندگان دليل خود براي نگارش اين فصل را پيچيدگي ارتباطات و به‌تبع آن پيچيدگي نظريه‎هاي ارتباطات مي‏دانند كه باعث شده فعاليت آزمايشي در اين حوزه كار راحتي نباشد. مطالب اين فصل به‌صورت يك زنجيره از «طرح شبه آزمايشي»، «مطالعه موردي يك مرحله‌اي»، «طرح آزمون مقدماتي- آزمون نهايي يك گروهي»، «مقايسه گروه نامساوي» و «طرح گروه‌هاي آزمون مقدماتي- آمون نهايي گروه‌هاي نامساوي» شروع مي‌شود. هركدام از اين عنوان‌ها هم كه در نگاه اول ممكن است براي مخاطبان كتاب و محققان كم‌تجربه ارتباطات نامأنوس باشد با مدل‎ها و توضيح‌هاي جامعي ارائه‌شده است تا درنهايت محقق را آماده كند از شرايط ساده و يا به عبارت تحت كنترل آزمايشگاهي آماده اجراي آزمايش در دنياي واقعي خارج از آزمايشگاه شود. بخش ديگر مطالب اين فصل به نحوه محاسبه اعتبار دروني يا بيروني مي‌پردازد كه اين قسمت از كتاب هم ازجمله نقاط قوت آن محسوب مي‌شود چراكه با ارائه جداول كاربردي زمينه افزايش مهارت مخاطب خود براي اجراي تحقيق را تقويت مي‌كند. البته اين فصل از كتاب جز قسمت‌هاي سخت آن است و مطالعه در اين قسمت شايد به‌راحتي فصل‎هاي ابتدايي كتاب هم نباشد.   تجزيه و تحليل با چاشني استعداد محقق سومين بخش از كتاب تحت عنوان سبك‎ها و استفاده از تحليل به سراغ بخشي از فرايند تحقيق مي‎رود كه داده‌هاي فراواني در مرحله اجراي يك روش تحقيقي گردآوري‌شده است و حال محقق بايد دست به تحليل داده‌هايش بزند و نتيجه‌اي را گزارش كند. نويسندگان كه به‌درستي به نگراني احتمالي مخاطبان كتاب در تجزيه‌وتحليلي اعداد واقفند، يادآوري مي‌كنند در اينجا به دنبال مرور فرمول‌هاي پيچيده و محاسبات رياضي نيستند بلكه بايد هوش و زكاوت محقق به كار او بيايد تا نتيجه درست را گزارش كند. بنابراين تلاش مي‌كنند خواننده قوه درك خود را به كار اندازد.   رياضيات در خدمت محقق ارتباطات فصل چهاردهم كتاب مفهوم داده‌ها و توصيف آن‌ها را معرفي مي‌كند و مرتب كردن آن‌ها بعد از گردآوري را موردتوجه قرار مي‌دهد و البته نگاه ويژه‌اي به گسترش اين داده‌ها هم دارد. شيوه‌هاي تحليل داده‎هايي كه در فصل‌هاي مختلف با سطوح مختلف سنجش همچون اسمي و ترتيبي، فاصله‌اي و نسبي گردآوري‌شده است به همراه چگونگي تحليل فراواني داده‌ها، مد، ميانه، ميانگين، واريانس، انحراف معيار، خطاي استاندارد و منحني‎هاي خطي مطالب اصلي اين فصل را تشكيل مي‎دهد. نزديك‎ترين بخش كتاب به رياضيات كاربردي (آمار) را مي‎توان در همين فصل جست‌و‌جو كرد و البته بايد گفت اين فصل كتاب نياز عمومي دانشجويان رشته ارتباطات به دانستن مباحث آماري را هم تا حد زيادي مرتفع مي‎كند. ازجمله ويژگي‎هاي اين فصل توجه به اهميت نرم‎افزار SPSS است، با توجه به اهميت آن بعضي از نمودارها و مطالب اين فصل مبتني بر دريافت خروجي اطلاعات در اين نرم‌افزار است. فصل پانزدهم يك گام به جلوتر مي‌رود و توصيف‌ها را از حالت ساده به سمت تحليل‌هاي استنباطي پيش مي‌برد تا محقق بيشتر نقش خود را در آخرين مراحل تحقيق ايفا كند. معرفي آمارهاي استنباطي، ابزارهاي ويژه‌اي همچون آزمون‎هاي پارامتريك، آزمون T، تحليل واريانس، همبستگي و آزمون‌هاي نا پارامتريك (آزمون خي- دو، همبستگي نا پارامتريك) عمده مطالب تشكيل‎دهنده اين بخش است. تعريف از فرضيه‌هاي تحقيق و فرضيه صفر (پوچ) كه مباحث مهمي در تحقيقات علوم اجتماعي است در اين فصل كتاب جايگذاري شده است. نويسندگان تلاش كرده‎اند اين موضوع كه در تحقيقات علوم اجتماعي و ارتباطات استنتاج آمار كلاسيك با احتمال غلط بودن پيش‌بيني‌ها (H0) انجام مي‏شود، آن را با عجيب بودنش براي خواننده كتاب برجسته كنند. در ادامه هم به سراغ مشخص كردن سطح معناداري در نمودارهاي توزيع نرمال رفته و دو نوع خطاي اول و دوم را كه با فرضيه صفر و فرضيه تحقيق ارتباط دارد، موردبحث قرار داده‎اند.   چالش دوباره با مخاطب فصل شانزدهم كتاب روش تحقيق در ارتباطات به دنبال اين است كه با نگاهي به جنبه‌هاي كاربردي و عملي مطالب اين اثر يك‌بار ديگر مخاطب خود را به چالش بكشد تا بهتر بتواند از دانسته‎هاي كسب‌شده در اين كتاب استفاده كند. در يك جمله هم مي‎توان گفت اين فصل به دنبال تقويت «تفكر انتقادي» خواننده است. هرچند ممكن است در ظاهر بي‌ارتباط به نظر برسد، اما بخشي از مطالب اين فصل به تحقيق‌هاي بازاريابي اختصاص پيداكرده است. اما نويسندگان كه از اين كار خود هدف داشته‎اند، نشان مي‎دهند كه قصدشان واداشتن مخاطب كتاب به تفكر به شيوه علمي است. براي همين هم چند آزمايش را مطرح مي‎كند در همين فصل به اهميت نقش و جايگاه پول در تحقيقات علمي هم اشاره‌شده است تا خواننده در فضاهاي انتزاعي و دانشگاهي بي‌ارتباط با فضاي كار، كه به‌طورمعمول در ميان دانشجويان مقاطع پايين ديده مي‌شود، باقي نماند. درنهايت هم در آخرين فصل چرخه كاملي را پيش روي خواننده كتاب قرار مي‎دهد كه اكنون بعد از مطالعه قريب به 500 صفحه از اين اثر نقطه شروع يك تحقيق تا انتهاي آن را درك مي‎كند و به‌احتمال‌زياد قادر است يك تحقيق علمي را به‌طور كامل پيش ببرد يا آن را بهتر از قبل درك كند.   پروپوزال، مقاله و تحقيق را نخريد؛ خودتان بنويسيد! ازجمله ويژگي‌هاي فصل هفدهم كتاب آشنا كردن مخاطب با نوشتن پروپوزال و چگونگي نگارش گزارش‌هاي دانشگاهي و تجاري علمي با رويكرد كاربردي است. اين فصل كمك مي‎كند مخاطب كتاب با كمترين اتكا به ديگران بتواند حداقل پايان‎نامه دانشگاهي بنويسد يا مقاله‎اي علمي را آماده تدوين كند. پس از فصل هفدهم، يك لغت‌نامه فارسي به فارسي (20 صفحه‎اي) در حوزه مباحث كتاب آماده‌شده است كه در نوع خود قابل‌توجه است. بعدازاين بخش، منابع مورداستفاده در تأليف اين كتاب (در بازه‌اي قريب به 20 صفحه) جايگذاري شده است كه بسياري از آن‌ها مربوط به سال‎هاي 1990 تا 2010 هستند و تازگي نسبي مطالب اين كتاب را به‌ويژه در برابر آثار مشابه ديگر در ايران به رخ مي‎كشد. نمايه كتاب هم آخرين بخش اين اثر است كه امكان مطالعه گزينشي و هدفمند را فراهم مي‎كند و متصديان تهيه اين كتاب براي تهيه آن تلاش شايسته‎اي انجام داده‎اند و بسياري از اسامي و مفاهيم علمي مرتبط مستقيم در حوزه تحقيق در علوم اجتماعي و ارتباطات را به همراه مفاهيم مرتبط غيرمستقيم در حوزه‎هاي يادشده را كه در كتاب مورداشاره قرار‎گرفته‎ كنار يكديگر نشانده‎اند تا امكان مطالعه دقيق‎تر براي خواننده كتاب فراهم شود.